{"id":1260,"date":"2018-12-15T21:12:51","date_gmt":"2018-12-15T20:12:51","guid":{"rendered":"https:\/\/hirschberg.wpengine.com\/?p=1260"},"modified":"2025-05-01T09:15:56","modified_gmt":"2025-05-01T07:15:56","slug":"gliwicka-politechnika-marzec-1968","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/gliwicka-politechnika-marzec-1968\/","title":{"rendered":"Marzec w Gliwicach"},"content":{"rendered":"

Jurek Hirschberg: M\u00f3j Marzec \u201968 na Politechnice \u015al\u0105skiej1<\/sup><\/a><\/h2>\n

Nie by\u0142o mi dane zosta\u0107 absolwentem Wydzia\u0142u Automatyki, i to wcale nie z powodu Marca, a dlatego, \u017ce w 1967 roku przenios\u0142em si\u0119 z prawie uko\u0144czonego drugiego roku automatyki na trzeci rok elektrycznego. Absolwentem Wydzia\u0142u Elektrycznego nie zosta\u0142em natomiast ju\u017c z powodu Marca. Pomimo \u017ce zar\u00f3wno ciele\u015bnie, jak i duchowo by\u0142em w marcu 1968 z automatykami, a nie z Narodem i Parti\u0105, to o wydarzeniach na tym wydziale mo\u017ce opowiedzie\u0107 kto\u015b inny. Mnie natomiast szczerze m\u00f3wi\u0105c bardziej interesuje to, co osobi\u015bcie wynios\u0142em z Marca, tzn. z wydarze\u0144 lat 1967 \u2013 1969, i m\u00f3j obecny stosunek do tego. Gdyby reprezentant Polski Oficjalnej \u2013 a wi\u0119c nie absolwent, a przedstawiciel Politechniki \u015al\u0105skiej, miasta Gliwic, wojew\u00f3dztwa \u2013 zapyta\u0142 mnie, co mam do powiedzenia na temat \u201eMarzec \u201868 a Politechnika \u015al\u0105ska\u201d, to odpowiedzia\u0142bym mniej wi\u0119cej tak:<\/p>\n

Marzec \u201868 w moich osobistych wspomnieniach to brutalna og\u00f3lnonarodowa kampania antysemicka o akcentach tradycyjnie poprzedzaj\u0105cych pogromy. Inne akcenty nie przedziera\u0142y si\u0119 do mojej \u015bwiadomo\u015bci r\u00f3wnie silnie, bo nie by\u0142y sk\u0142adnikami osobistego zagro\u017cenia, kt\u00f3re odczuwa\u0142em od \u2013 dok\u0142adnie rzecz bior\u0105c \u2013 14 marca 1968 roku, kiedy Edward Gierek przemawiaj\u0105c na Placu Dzier\u017cy\u0144skiego w Katowicach zagrozi\u0142 mi po\u0142amaniem ko\u015bci. Odebra\u0142em to osobi\u015bcie i dos\u0142ownie. Okre\u015blenie atmosfery tej kampanii jako pogromowej jest uzasadnione. Do rodzic\u00f3w moich przyjaci\u00f3\u0142 odezwa\u0142a si\u0119 s\u0119dziwa para, kt\u00f3ra ukrywa\u0142a ich w czasach Zag\u0142ady w swoim domku na polskiej wsi. Zapewnili, \u017ce nie ma si\u0119 czym martwi\u0107: wszystko jest przygotowane i jak trzeba b\u0119dzie, to was znowu schowamy.<\/p>\n

Kampania ta by\u0142a nie tylko odg\u00f3rnym instrumentem dzia\u0142ania tzw. w\u0142adzy ludowej. By\u0142a to r\u00f3wnocze\u015bnie ca\u0142kiem popularna akcja anga\u017cuj\u0105ca ludzi we wszystkich warstwach spo\u0142ecze\u0144stwa: m\u0119ty i szumowiny, dziennikarzy i nauczycieli, dyrektor\u00f3w, pomniejszych szef\u00f3w i anonimowych koleg\u00f3w w pracy, no i co poniekt\u00f3rego rektora czy pracownika naukowego. A gdzie si\u0119 w ko\u0144cu ko\u0144czy owa \u201ew\u0142adza\u201d? \u2013 na ministrze, kt\u00f3ry wywala z pracy dyrektora departamentu o \u201ez\u0142ym\u201d nazwisku, na szeregowym cz\u0142onku partii, kt\u00f3ry zabiera g\u0142os na zebraniu zak\u0142adowym, czy na s\u0105siedzie, kt\u00f3ry reprezentuje vox populi<\/em>?<\/p>\n

Wspominaj\u0105c barbarzy\u0144sk\u0105 atmosfer\u0119 tych lat, nap\u0119dzan\u0105 odg\u00f3rnie i entuzjastycznie podchwytywan\u0105 oddolnie przez spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, chcia\u0142bym powiedzie\u0107, co dzisiaj w perspektywie p\u00f3\u0142 wieku uwa\u017cam o roli Politechniki \u015al\u0105skiej \u2013 nie tych towarzyszy studi\u00f3w i zabaw, kt\u00f3rzy mnie wtedy otaczali sympati\u0105 i trosk\u0105, nie wielu szlachetnych pracownik\u00f3w czy szanowanego i podziwianego przez nas dziekana Zagajewskiego, ale uczelni jako instytucji. Ot\u00f3\u017c rola Politechniki \u015al\u0105skiej w najbrutalniejszych od pierwszych lat powojennych ekscesach antysemickich na ziemiach polskich by\u0142a wyj\u0105tkowo pod\u0142a.<\/p>\n

O ile mi wiadomo, gliwicka Politechnika by\u0142a jedyn\u0105 uczelni\u0105, kt\u00f3ra wyp\u0119dzanym z Polski studentom-\u017bydom konfiskowa\u0142a indeksy. Nie by\u0142a to najwyra\u017aniej inicjatywa centralna, bo nie spotka\u0142em nigdy studenta innej uczelni, kt\u00f3remu w podobnej sytuacji odebrano indeks. Jaka by\u0142a podstawa prawna tej dodatkowej szykany, z pewno\u015bci\u0105 usankcjonowanej przez rektora Szub\u0119? Jak wygl\u0105da\u0142a dokumentacja tej decyzji, instrukcje dla dziekanat\u00f3w, przeprowadzenie procedury? Kto by\u0142 jej winien? Czy kto\u015b zaprotestowa\u0142? Jaki\u017c ciekawy i wa\u017cny przedmiot zg\u0142\u0119biania Pami\u0119ci Narodowej. Czy obecne w\u0142adze tej samej uczelni, kt\u00f3ra w 2002 roku organizowa\u0142a uroczyste obchody pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia doktoratu Jerzego Szuby, nie widz\u0105 potrzeby zbadania haniebnych stron jej historii, wyci\u0105gni\u0119cia wniosk\u00f3w i wpuszczenia \u015bwiat\u0142a i \u015bwie\u017cego powietrza do swoich archiw\u00f3w?<\/p>\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od zdawania indeks\u00f3w zwracanie koszt\u00f3w za nieuko\u0144czone studia nie by\u0142o zapewne miejscow\u0105 inicjatyw\u0105 \u2013 podobna procedura by\u0142a r\u00f3wnie\u017c stosowana w odniesieniu do uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 (studenci p\u0142acili i za studia, i za szko\u0142y). Znam natomiast przypadek, w kt\u00f3rym Politechnika za\u017c\u0105da\u0142a zwrotu nagrody rektorskiej w wysoko\u015bci 4 000 z\u0142otych, przyznanej za osi\u0105gni\u0119cia w nauce. Tu jest mi trudniej powiedzie\u0107, czy by\u0142 to jednorazowy wyczyn nadgorliwego urz\u0119dnika dziekanatu, jeszcze jeden wynalazek rektora czy te\u017c procedura og\u00f3lnopa\u0144stwowa. By\u0107 mo\u017ce kto\u015b to zbada\u0142. Je\u017celi tak, to by\u0142oby na miejscu, gdyby obecne w\u0142adze uczelni upowszechni\u0142y wyniki tych i podobnych docieka\u0144.<\/p>\n

Lato 1969 roku sp\u0119dzi\u0142em jak zwykle na Mazurach, gdzie ci\u0105gle jeszcze mo\u017cna by\u0142o udawa\u0107, \u017ce nie ma nic wa\u017cniejszego ni\u017c s\u0142o\u0144ce, woda i dobry wiatr \u2013 na jeziorach nie by\u0142o gazet, nie s\u0142ycha\u0107 by\u0142o ech brutalnych przem\u00f3wie\u0144 Gomu\u0142k\u00f3w i Gierk\u00f3w, nikt si\u0119 nie interesowa\u0142 nazwiskami koleg\u00f3w i imionami ich rodzic\u00f3w. Pod koniec lata po\u017cegna\u0142em si\u0119 \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o na 40 lat \u2013 z Mazurami i wr\u00f3ci\u0142em do Gliwic, \u017ceby kontynuowa\u0107 studia na pi\u0105tym roku. I wtedy w\u0142a\u015bnie wydarzy\u0142o si\u0119 to, co ostatecznie przebi\u0142o si\u0119 przez moje mechanizmy obronne i u\u015bwiadomi\u0142o mi, \u017ce pozostanie w Polsce by\u0142o niemo\u017cliwe. Ten niedwuznaczny w swojej wymowie bodziec zosta\u0142 mi dostarczony przez Politechnik\u0119 \u015al\u0105sk\u0105.<\/p>\n

M\u00f3j m\u0142odszy brat by\u0142 w\u0142a\u015bnie \u015bwie\u017co po maturze i egzaminach wst\u0119pnych na Politechnik\u0119. I jedno, i drugie zaliczy\u0142 z najlepszymi ocenami i zosta\u0142 przyj\u0119ty na ten sam wydzia\u0142, na kt\u00f3rym studiowa\u0142em. Po czym zosta\u0142 skre\u015blony. Na li\u015bcie student\u00f3w przyj\u0119tych w roku 1969 na Wydzia\u0142 Elektryczny Politechniki \u015al\u0105skiej im. Wincentego Pstrowskiego nazwisko mojego brata jest przekre\u015blone, a przy nim figuruje podpis rektora Szuby. Wiem o tym, bo t\u0119 list\u0119 widzia\u0142em. Zobaczy\u0142em j\u0105 dlatego, \u017ce w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w Politechniki byli porz\u0105dni i odwa\u017cni ludzie. A ta lista zapewne gdzie\u015b jest. Ach, warto by jej poszuka\u0107 w archiwach, kto wie, co by si\u0119 jeszcze znalaz\u0142o na tym samym regale.<\/p>\n

Mojemu bratu zaproponowano studia na nowo otwartym Oddziale Transportowo-Komunikacyjnym w Katowicach. Zgaduj\u0119, \u017ce \u015bwiec\u0105ca w pierwszym roku dzia\u0142alno\u015bci pustkami sala wyk\u0142adowa by\u0142a wi\u0119kszym obci\u0105\u017ceniem dla uczelni ni\u017c student z nieodpowiednim nazwiskiem, ale to czysta spekulacja. Mo\u017cna by to oczywi\u015bcie zbada\u0107. Brat zrozumia\u0142 tyle, \u017ce mia\u0142o to wszystko co\u015b wsp\u00f3lnego z ci\u0119\u017car\u00f3wkami i poci\u0105gami, a ja, \u017ce nie mia\u0142o to nic wsp\u00f3lnego z jego potencja\u0142em rozwojowym (kt\u00f3ry wkr\u00f3tce w pe\u0142ni zrealizowa\u0142 na Zachodzie). W tym momencie dotar\u0142o do mnie, \u017ce nie mo\u017cemy pozosta\u0107 w kraju, kt\u00f3rego w\u0142adcy tak si\u0119 boj\u0105 siedemnastoletniego ch\u0142opca, \u017ce musz\u0105 mu rzuca\u0107 k\u0142ody pod nogi.<\/p>\n

Zanim opowiedzia\u0142em o tym matce i bratu, skopiowa\u0142em m\u00f3j indeks strona po stronie. Wiedzia\u0142em, \u017ce zostan\u0119 z niego oficjalnie okradziony, i ba\u0142em si\u0119, \u017ce jaki\u015b s\u0142uga ustroju wyrwie mi go z r\u0119ki przed skopiowaniem i pozbawi mnie jedynego biletu, jaki ewentualnie mia\u0142em do dalszych studi\u00f3w czy kwalifikowanej pracy za granic\u0105.<\/p>\n

Te kilka fragment\u00f3w m\u00f3wi chyba co\u015b o \u201eprzebiegu wypadk\u00f3w\u201d widzianych z drugiej strony, osobi\u015bcie, od do\u0142u, przez bardzo m\u0142odego cz\u0142owieka, po kt\u00f3rym przewala\u0142 si\u0119 wtedy ca\u0142ym ci\u0119\u017carem tak zwany walec historii. Ci\u0105gn\u0119\u0142a ten walec zgraja \u0142otr\u00f3w takich jak W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, Edward Gierek, Jerzy Szuba i ich poplecznicy, spora cz\u0119\u015b\u0107 narodu sta\u0142a obok i bi\u0142a brawo, a pod walec wpadali \u017bydzi. Ci\u0105gle ci \u017bydzi.<\/p>\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od dostojnik\u00f3w obecnej Rzeczypospolitej Polskiej nie uwa\u017cam, \u017ce uci\u0105\u017cliwe rozdzia\u0142y historii mo\u017cna dyskretnie zamyka\u0107, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce to nie by\u0142a \u201enasza\u201d, suwerenna Polska, tylko jaka\u015b ichnia, cudza. Polski oficjalny i popularny antysemityzm lat 60. (i innych) nie zosta\u0142 przyniesiony na sowieckich bagnetach. Polska akademia chlubi si\u0119 dzisiaj \u015bwiat\u0142ymi poci\u0105gni\u0119ciami W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y czy Jana Kazimierza. Dlaczego wobec tego nierozliczone do ko\u0144ca ekscesy ostatniego p\u00f3\u0142wiecza nie mia\u0142yby z drugiej strony pozostawia\u0107 plam na jej honorze?<\/p>\n

Jest tylko jeden spos\u00f3b odniesienia si\u0119 do tej ci\u0105gle \u015bwie\u017cej historii: zaanga\u017cowa\u0107 rzetelnych i kompetentnych badaczy, zg\u0142\u0119bi\u0107 archiwa, przeprowadzi\u0107 wywiady z ofiarami antysemickich prze\u015bladowa\u0144 epoki Marca w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w i student\u00f3w Politechniki, udokumentowa\u0107, opublikowa\u0107, nag\u0142o\u015bni\u0107 i otworzy\u0107 szeroko okno z poczuciem dobrze zrobionej roboty. Znale\u017a\u0107 tych, kt\u00f3rzy wtedy musieli opu\u015bci\u0107 Politechnik\u0119 i cz\u0119sto Polsk\u0119, jest bardzo \u0142atwo: potrzebna do tego jest lista \u00f3wczesnych student\u00f3w b\u0119d\u0105cych \u017bydami (by\u0142a taka lista, by\u0142a) i Google. Gdyby Politechnika \u015al\u0105ska \u2013 w sensie nie moich przyjaci\u00f3\u0142 ze studi\u00f3w czy stowarzysze\u0144 takich czy innych, a w\u0142adz uczelni \u2013 zawiadomi\u0142a mnie, \u017ce taka robota zosta\u0142a wykonana i s\u0105 konkretne i naoczne rezultaty, to nabra\u0142bym szacunku dla tej instytucji \u2013 dzisiejszej, bo o \u00f3wczesnej w\u0142a\u015bnie si\u0119 wypowiedzia\u0142em.
\nW ci\u0105gu ostatniego p\u00f3\u0142wiecza nikt si\u0119 stamt\u0105d nie odezwa\u0142, ale kto wie, mo\u017ce b\u0119dzie jaka\u015b dobra zmiana.<\/p>\n

    \n
  1. <\/a> Jurek Hirschberg: M\u00f3j Marzec \u201968 na Politechnice \u015al\u0105skiej, [w:] Marzec 1968 na Politechnice \u015al\u0105skiej. Wybrane wspomnienia<\/a>, Stowarzyszenie Wychowank\u00f3w Politechniki \u015al\u0105skiej, Oddzia\u0142 Wydzia\u0142u Automatyki, Elektroniki i Informatyki, Gliwice 2018, s. 37 \u2013 39 \u21b5<\/a><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Jurek Hirschberg: M\u00f3j Marzec \u201968 na Politechnice \u015al\u0105skiej1 Nie by\u0142o mi dane zosta\u0107 absolwentem Wydzia\u0142u Automatyki, i to wcale nie z powodu Marca, a dlatego, \u017ce w 1967 roku przenios\u0142em si\u0119 z prawie uko\u0144czonego drugiego roku automatyki na trzeci rok elektrycznego. Absolwentem Wydzia\u0142u Elektrycznego nie zosta\u0142em natomiast ju\u017c z powodu Marca. Pomimo \u017ce zar\u00f3wno ciele\u015bnie, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-1260","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1260","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1260"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1260\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1730,"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1260\/revisions\/1730"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1260"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1260"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hirschberg.se\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1260"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}